سیری فلسفی در جهان اندیشه؛ از سوسور تا دریدا

به گزارش رضا هستم، خبرنگاران - در یکی دو دهه اخیر آثار بسیاری به زبان فارسی ترجمه یا تالیف شده اند که مقولات نوین حوزه اندیشه غرب و از جمله ساختارگرایی و پساساختارگرایی را مورد توجه قرار داده اند. کتاب روایت فلسفی ساختارگرایی و پساساختارگرایی تالیف مهدی خبازی کناری و صفا سبطی تلاش دارد با بررسی این دو رویکرد اندیشه ای در کنار یکدیگر، روایتی از آنها ارائه دهد که به خواننده ایرانی در فهم بیشتر و بهتر این مقولات یاری برساند.

سیری فلسفی در جهان اندیشه؛ از سوسور تا دریدا

ساختارگرایی و پساساختارگرایی دو رویکرد تأثیرگذار در قرن بیستم بودند که در حوزه های گوناگون فلسفی و غیرفلسفی مورد تأمل و بحث جدی و همه جانبه قرار گرفتند. گرچه در آغاز ساختارگرایی توسط سوسور در زبان شناسی مطرح شد؛ اما با گذشت اندک زمانی به مثابه روشی عام در رشته های دیگر علوم انسانی و حتی علوم دقیقه به کار گرفته شد. علت این امر به امکان های بسیاری مربوط می شد که در ساختارگرایی به مثابه یک رویکرد وجود داشت.

به گفته مولفان کتاب، یکی از بنیادی ترین این امکان ها وجوه شناخت شناسانه ای بود که در ساختارگرایی وجود داشت. نگاه ساختارگرایان به شناخت شناسی می توانست بسیاری از چالش های تاریخی موجود در آن را مرتفع کند.

این انگیزه ای بود برای اندیشمندان نیمه اول قرن بیستم که رویکرد ساختارگرایی را به انحاء مختلف در قلمروهای گوناگون بسط دهند؛ اما دستاوردهای آن باعث شد که این رویکرد مورد نقد جدی قرار بگیرد. در نیمه دوم قرن، طیف گسترده ای از فیلسوفان، جامعه شناسان، روان شناسی و اندیشمندان حوزه های مختلف رویکرد عام پساساختارگرایی را مطرح کردند.

پساساختارگرایی در این جهت به شکل های مختلف و تحت عناوین و مفاهیم متکثر ظهور پیدا کرد. هر یک از اندیشمندان به تناسب حوزه مورد تأمل شان، نگاهی منتقدانه و مختص خود به ساختارگرایی داشتند و به تبع آن، تأویل و تفسیر ویژه ای از پساساختارگرایی ارائه دادند.

همین مسئله پرسش های زیادی پیش کشیده است؛ از جمله اینکه نسبت ساختارگرایی و پساساختارگرایی چیست؟ آیا پساساختارگرایی به تمامی در مقابل و ضد ساختارگرایی است یا نسبتی ایجابی و همراهانه با آن دارد؟ یا در یک شرایط پیچیده و دیالکتیکی در وجوه ایجابی و سلبی با یکدیگر قرار دارند؟ برای پاسخ دادن به چنین پرسش هایی و ارائه فهمی دقیق تر از مفهوم ساختارگرایی و پساساختارگرایی است که نویسندگان این کتاب این دو مفهوم را در کنار یکدیگر بررسی کرده اند.

مسئله دیگری که موضوع پژوهش در این کتاب را به خود اختصاص داده، بررسی بنیادهای فلسفی این دو رویکرد است؛ امری که بسیار به آن پرداخته شده است. در این کتاب بنیادهای شناخت شناسانه این دو رویکرد مورد تأمل قرار می گیرند.

در فصل اول کتاب، زمینه بحث روشن شده است. سؤال در این فصل آن است که چرا اساساً ساختارگرایی در تاریخ تفکر رخ داد؟ بی تردید هر جریانی که در فلسفه یا در تاریخ تکوین می یابد، در پاسخ به ضرورت ها، معضلات و بحران هایی به وجود می آید. اما در بررسی این جریانات اگر فیلسوفان و اندیشمندان در هر حوزه ای اعم از علوم اجتماعی، روان شناسی، فلسفه یا ریاضی و فیزیک در متن تاریخی آن مدنظر قرار نگیرد و زمینه بحث لحاظ نشود، در واقع بسیاری از استلزامات، دستاوردها یا مفاهیم آن حوزه نسبت به آن اندیشه دریافت نمی شود.

از جمله مباحث مورد توجه در فصل اول کتاب، نسبت میان معرفت شناسی با ساختارگرایی است. این توجه که بخش اول فصل اول را به خود اختصاص داده است، با هدف فهم ریشه های شناختی ساختارگرایی مورد توجه قرار گرفته است. امری که توجه به آن می تواند غنایی قابل توجه برای اثری که در پی ارائه روایتی فلسفی از مقوله ای اندیشه ای است به همراه داشته باشد.

از دیگر مباحث مطرح در این فصل می توان به مقولاتی نظیر اندیشه به مثابه ساختار، نسبت ساختارگرایی با ذات گرایی و سوبژکتیویسم، ساختارگرایی به مثابه مفهوم در تاریخ اندیشه، اشتراک و افتراق جریان ساختارگرایی و سایر جریان های پیشین و استلزامات و مولفه های یک ساختار اشاره کرد.

فصل دوم کتاب بر نسبت میان ساختارگرایی و زبان شناسی متمرکز است. از اساس ساختارگرایی جریانی بود که در کنار زبان شناسی سوسور شکل گرفت. سوسور زبان را به عنوان یک ساختار تعریف کرد و با این رویکرد، توجه به ساختار در سایر حوزه ها تسری پیدا کرد. شاید بتوان گفت تأثیری که سوسور بر فلسفه قرن بیستم گذاشت، بیشتر از فلاسفه گذشته بود.

ساختارگرایی در همه اشکال و کاربست های گوناگونش در راستای برنامه اساسی سوسور برای زبان شناسی مدرن گسترش یافته است. ساختارزدایی این ایده خود را از سوسور اخذ می کند که تمامی نظام های فرهنگی ـ نه فقط زبان ـ را می توان از دیدگاهی هم زمانی مورد بررسی قرار داد و این نشانگر سطوح به هم مربوط و گوناگون فعالیت دلالتی این نظام ها است. در فصل دوم کتاب به رابطه ساختارگرایی و زبان شناسی پرداخته شده است.

در این فصل مباحثی نظیر زبان شناسی همزمانی در مقابل زبان شناسی در زمانی، ابژه اصلی زبان شناسی همزمانی، ساختارگرایی و زبان شناسی، ساختارگرایی در ادبیات و زبان؛ کانون توجه فیلسوفان قرن بیستم مورد توجه قرار گرفته است.

فصل سوم و انتهایی کتاب به پساساختارگرایی اختصاص دارد. نسبت ساختارگرایی و ساختارزدایی نسبتی بسیار مهم است؛ به طوری که فهم نسبت میان این دو ما را به درک عمیق ساختارزدایی نزدیک می کند. ساختارگرایی پاسخی به معرفت شناسی بود و ساختارزدایی نیز که از درون ساختارگرایی سر برآورد، درصدد پرکردن فقدان های آن برآمد.

در بخش اول فصل سوم ریشه های شکل گیری بحران معرفت شناسانه ای که پایه های ساختارگرایی را دچار تزلزل کرد پرداخته شده است. سپس در فصلی کوتاهی اصطلاح پساساختارگرایی مورد تبیین قرار گرفته است. مفصل ترین بخش این فصل به دریدا فیلسوف فرانسوی اختصاص دارد. بخش سوم فصل سوم که دریدا و ساختارزدایی نام گرفته است در عمل چیزی در حدود یک سوم حجم کتاب را به خود اختصاص داده و این نشان دهنده اهمیت دریدا در این تحقیق است. کتاب در نهایت با بخشی با عنوان اشتراک و افتراق ساختارگرایی و ساختارزدایی به سرانجام می رسد.

انتشارات سیاهرود کتاب روایت فلسفی ساختارگرایی و پساساختارگرایی تالیف مهدی خبازی کناری و صفا سبطی را در 102 صفحه، با تیراژ 1000 نسخه و قیمت 24 هزار تومان در سال 1398 منتشر کرده است.

منبع: ایبنا - خبرگزاری کتاب ایران

به "سیری فلسفی در جهان اندیشه؛ از سوسور تا دریدا" امتیاز دهید

امتیاز دهید:

دیدگاه های مرتبط با "سیری فلسفی در جهان اندیشه؛ از سوسور تا دریدا"

* نظرتان را در مورد این مقاله با ما درمیان بگذارید